Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ουρολογίας αναθεώρησε πριν από λίγο καιρό τις κατευθυντήριες οδηγίες της για τον προληπτικό έλεγχο του προστάτη.
O έλεγχος αυτός δεν συνιστάται πια να αρχίζει σε ηλικία 50 ετών, ούτε να επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο.
Οι άνδρες πρέπει να εξετάζονται για πρώτη φορά σε νεότερη ηλικία, ενώ στη συνέχεια η συχνότητα επανάληψης του ελέγχου πρέπει να καθορίζεται σε κάθε έναν ξεχωριστά.
Αυτό αναφέρουν οι νεότερες κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ουρολογίας (EAU), οι οποίες αναθεωρήθηκαν νωρίτερα εφέτος για να ληφθούν υπόψη όλα τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα για το ειδικό προστατικό αντιγόνο (PSA) και τις άλλες εξετάσεις του προστάτη.
Το PSA είναι μία πρωτεΐνη, που αυξάνεται στους άνδρες με καρκίνο του προστάτη.
Ωστόσο επηρεάζεται και από άλλα νοσήματα και καταστάσεις. Μπορεί π.χ. να αυξηθεί:
- Σε περίπτωση προστατίτιδας ή καλοήθους υπερτροφίας προστάτη
- Μετά από διέγερση του προστάτη (π.χ. λόγω εκσπερμάτισης, δακτυλικής εξέτασης του προστάτη, κατακράτησης ούρων κ.λπ.).
- Έπειτα από ορισμένες έντονες ασκήσεις (όπως η ποδηλασία).
Σύμφωνα με τις νέες οδηγίες, η πρώτη μέτρηση του PSA πρέπει να γίνεται σε ηλικία 40-45 ετών.
Η εξέταση αυτή θα δώσει μία τιμή αναφοράς με την οποία θα συγκρίνονται όλες οι επόμενες.
Αυτό συνιστάται επειδή, όπως προαναφέρθηκε, τα επίπεδα του PSA δεν είναι σταθερά αλλά παρουσιάζουν διακυμάνσεις.
Επομένως, μία μεμονωμένη μέτρηση του PSA έχει μειωμένη διαγνωστική αξία.
Τα κριτήρια που καθορίζουν τη συχνότητα επανάληψης
Η επόμενη μέτρηση του PSA και το κάθε πότε θα επαναλαμβάνεται, θα καθορίζεται σε κάθε άνδρα ξεχωριστά με βάση ορισμένα κριτήρια.
Τα κριτήρια αυτά, εκτός από το PSA, είναι:
- Η ηλικία του άνδρα
- Το οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του προστάτη
- Τα ευρήματα στην δακτυλική εξέταση προστάτη, η οποία πρέπει να διενεργείται σε συνδυασμό με το PSA, ώστε να αξιολογεί ο γιατρός τον κίνδυνο ύπαρξης κάποιας ύποπτης βλάβης.
- Ο όγκος του προστατικού αδένα
Καθοριστικό είναι επίσης το προσδόκιμο επιβίωσης του άνδρα.
Η EAU τονίζει ότι η συστηματική μέτρηση του PSA πρέπει να αποθαρρύνεται στους άνδρες με μειωμένο προσδόκιμο επιβίωσης, στους οποίους ο κίνδυνος θανάτου από άλλα αίτια είναι πολύ μεγαλύτερος απ’ ό,τι ο κίνδυνος θανάτου από τον καρκίνο του προστάτη.
Πότε πρέπει να γίνεται βιοψία
Η EAU τονίζει επίσης ότι βιοψία του προστάτη πρέπει να διενεργείται μόνο όταν:
- Υπάρχει σοβαρός λόγος, με βάση τα ευρήματα όλων των εξετάσεων
- Προηγηθεί μια εξελιγμένη εξέταση, που λέγεται πολυπαραμετρική μαγνητική τομογραφία. Η εξέταση αυτή ξεχωρίζει τους σημαντικούς καρκίνους από εκείνους που δεν θα επηρεάσουν τον ασθενή και έτσι βοηθά τον γιατρό να αποφασίσει αν είναι απαραίτητη η βιοψία προστάτη ή όχι.
Η EAU υπολογίζει ότι με τη χρήση της πολυπαραμετρικής τομογραφίας μπορεί να μειωθούν:
- Κατά 10% οι αχρείαστες διαγνώσεις
- Κατά 30% οι αχρείαστες βιοψίες προστάτη.
Η EAU συνιστά επίσης να αποφεύγεται η χορήγηση θεραπείας σε ασθενείς που έχουν όγκους χαμηλού κινδύνου.
Στη θέση της θεραπείας πρέπει να τους προσφέρεται η επιλογή της ενεργητικής παρακολούθησης.
Αυτό σημαίνει ότι θα κάνουν τακτικά εξετάσεις για να εξακριβώνεται σε βάθος χρόνου αν ο όγκος εξελίσσεται ή παραμένει στάσιμος.
Πόσο πιθανή είναι η υπερδιάγνωση
Οι συστάσεις αυτές έγιναν με σκοπό να εξασφαλιστεί η έγκαιρη ανίχνευση του καρκίνου στους άνδρες που την χρειάζονται, αλλά ταυτοχρόνως να αποφευχθεί η υπερδιάγνωση και η υπερθεραπεία.
Σύμφωνα με την EAU, η πιθανότητα υπερδιάγνωσης στον καρκίνο του προστάτη ανέρχεται σε 40%.
Εξατομικευμένη προσέγγιση
Ωστόσο όλες οι θεραπευτικές επιλογές για την αντιμετώπιση του καρκίνου προστάτη θα επηρεάσουν, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, την ποιότητα ζωής των ασθενών.
Τα παραπάνω, όμως, δεν σημαίνουν ότι πρέπει να σταματήσει η διενέργεια του PSA.
Αντιθέτως, όπου δοκιμάστηκε κάτι τέτοιο, η θνησιμότητα από καρκίνο του προστάτη αυξήθηκε, σύμφωνα με την EAU.
Αυτό λοιπόν που πρέπει να γίνει, είναι καλύτερος καθορισμός των ανδρών που χρειάζονται την εξέταση PSA και ακολούθως θεραπεία.
Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο οι νέες οδηγίες της ευρωπαϊκής εταιρείας αποσκοπούν στην εξατομικευμένη προσέγγιση του προβλήματος.
Ο πιο συχνός όγκος
Ο καρκίνος του προστάτη είναι ο πιο συχνός συμπαγής όγκος στους άνδρες της Ευρώπης, καθώς και η δεύτερη συχνότερη αιτία θανάτου από καρκίνο.
Το 2018 υπολογίζεται ότι διαγνώσθηκε σε 450.000 άνδρες στην Ευρώπη, ενώ 107.000 έχασαν τη ζωή τους από αυτόν.
Την τελευταία πενταετία, εξάλλου, υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 1,5 εκατομμύριο Ευρωπαίοι άνδρες έμαθαν ότι πάσχουν από αυτόν.
Ο καρκίνος του προστάτη είναι ταυτοχρόνως και ένας καρκίνος που συνήθως μπορεί να αντιμετωπιστεί επιτυχώς.
Έτσι, τουλάχιστον το 83% των ασθενών ξεπερνούν το ορόσημο της 5ετούς επιβίωσης που σηματοδοτεί την ίαση.
Υπολογίζεται ότι κάθε άνδρας έχει μία στις επτά πιθανότητες να εκδηλώσει καρκίνο του προστάτη κάποια στιγμή στη ζωή του και μία στις 41 πιθανότητες να χάσει τελικά τη ζωή του από αυτόν.
Πολλοί άνδρες δεν γνωρίζουν πού βρίσκεται ο προστάτης αδένας τους, ποια είναι η λειτουργία του και πότε πρέπει να αρχίζει ο προληπτικός έλεγχός του.
Ακόμα περισσότεροι, δε, πιστεύουν πως τα προβλήματά του θα τους απασχολήσουν αργά στη ζωή, μετά τα 60-70 τους χρόνια.
Ωστόσο η σωστή πληροφόρηση γι’ αυτόν είναι πολύ σημαντική από μικρή ηλικία. Και αυτό, διότι μπορεί να παρουσιάσει προβλήματα πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι νομίζουμε.
1. Ο προστάτης αδένας, που υπάρχει μόνο στους άνδρες, βρίσκεται ακριβώς κάτω από την ουροδόχο κύστη και περιβάλλει την ουρήθρα στο σημείο όπου αυτή ενώνεται με την κύστη (η ουρήθρα είναι το «σωληνάκι» που ενώνει την ουροδόχο κύστη με το πέος).
Ο κύριος ρόλος του προστάτη είναι να παράγει ένα υγρό (προστατικό υγρό) το οποίο τροφοδοτεί με θρεπτικά συστατικά το σπέρμα.
2. Επειδή ο προστάτης περιβάλλει το ένα άκρο της ουρήθρας, η διόγκωσή του συμπιέζει το «σωληνάκι» αυτό με συνέπεια να προκαλούνται προβλήματα ούρησης, όπως η συχνουρία, η νυκτερινή ούρηση, η μειωμένη ροή ούρων κ.λπ.
3. Ο προστάτης υποτίθεται ότι έχει σχήμα και μέγεθος καρυδιού. Καθώς μεγαλώνουν οι άνδρες, όμως, το μέγεθός του συνήθως αυξάνεται.
Έτσι, έως ότου φθάσουν στα 40 τους χρόνια, στους περισσότερους άνδρες ο προστάτης έχει μέγεθος βερίκοκου και όταν γίνουν 60 ετών σε πολλούς θυμίζει πια περισσότερο λεμόνι.
4. Οι περισσότεροι άνδρες (το 80%) θα παρουσιάσουν καλοήθη διόγκωση (υπερπλασία) του προστάτη μέχρι να φθάσουν στα 70-80 τους χρόνια.
Ωστόσο στο 20% των ανδρών η υπερπλασία αρχίζει πριν τα 50 και στους μισούς σε ηλικία 50-60 ετών.
Παρότι, όμως, είναι τόσο συχνή, μόνο στο 30% των ανδρών προκαλεί πολύ ενοχλητικά συμπτώματα που δεν ελέγχονται με φάρμακα και χρειάζονται χειρουργική αντιμετώπιση.
5. Οι άνδρες ηλικίας κυρίως κάτω των 40 ετών μπορεί να εκδηλώσουν φλεγμονή στον προστάτη.
Η φλεγμονή αυτή λέγεται προστατίτιδα και μπορεί να προκληθεί από βακτήρια ή ιούς.
Στο 90-95% των περιπτώσεων είναι χρόνια και δεν οφείλεται σε βακτήρια, επομένως δεν χρειάζεται αντιμετώπιση με αντιβιοτικά.
Υπολογίζεται ότι ένας στους δύο άνδρες εκδηλώνει προστατίτιδα τουλάχιστον μία φορά στη ζωή του.
6. Οι περισσότεροι άνδρες που ξεπερνούν τα 80 τους χρόνια φέρουν κάποια καρκινικά κύτταρα στον προστάτη, τα οποία όμως αναπτύσσονται επί δεκαετίες και τόσο αργά ώστε δεν επηρεάζουν με κανέναν τρόπο την υγεία.
Καρκίνο που να γίνεται αντιληπτός αναπτύσσουν περίπου ένας στους επτά άνδρες, συνήθως μετά τα 65 έτη.
Σε μία στις τρεις περιπτώσεις ο καρκίνος αυτός έχει πολύ βραδεία εξέλιξη και μπορεί να μην χρειασθεί θεραπεία τα πρώτα χρόνια (έως και μία δεκαετία) μετά τη διάγνωση.
7. Ποσοστό έως 10% των ανδρών με καρκίνο του προστάτη έχουν οικογενειακό ιστορικό της νόσου και είναι φορείς ογκογόνων γονιδίων.
Ωστόσο μερικοί μπορεί να έχουν οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του μαστού ή/και των ωοθηκών, δεδομένου ότι ορισμένα ογκογόνα γονίδια (π.χ. το BRCA2) είναι κοινά στιςτρεις μορφές καρκίνου (προστάτη, ωοθηκών και μαστού).
8. Ο περιοδικός προληπτικός έλεγχος (τσεκάπ) του προστάτη συνήθως συνιστάται να αρχίζει στα 40 έτηόταν ο άνδρας έχει έναν ή περισσότερους συγγενείς πρώτου βαθμού (πατέρα, αδελφό ή γιο) με καρκίνο προστάτη σε νεαρή ηλικία ή στα 45 έτη αν ο συγγενής του διαγνώστηκε μετά τα 65 έτη.
Στους άνδρες χωρίς οικογενειακό ιστορικό, το τσεκάπ συνιστάται να αρχίζει στα 50 έτη.
Το τσεκάπ συνίσταται σε μέτρηση του ειδικού προστατικού αντιγόνου (PSA) στο αίμα και σε δακτυλική εξέταση.
Η συχνότητα του τσεκάπ καθορίζεται εξατομικευμένα, αναλόγως με τα ευρήματα του πρώτου και κάθε επόμενου ελέγχου.
9. Στους περισσότερους άνδρες με καρκίνο του προστάτη σε αρχικά στάδια τα συμπτώματα είναι παρόμοια με αυτά της καλοήθους υπερπλασίας (κυρίως διαταραχές της ούρησης), αν και μερικοί μπορεί να παρουσιάσουν και πόνο χαμηλά στη μέση ή στο ισχίο.
Στα πιο προχωρημένα στάδια μπορεί να παρατηρηθούν αίμα στα ούρα και στο σπέρμα, απώλεια βάρους και πόνος στα οστά, την πύελο ή την μέση.
10. Η παχυσαρκία μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο αναπτύξεως καρκίνου του προστάτη.
Μελέτες έχουν δείξει ότι ειδικά η συσσώρευση περιττών κιλών στην κοιλιά (κοιλιακή ή ανδρικού τύπου παχυσαρκία) διπλασιάζει τον κίνδυνο.
Όσον αφορά τη διατροφή, αρκετές παλαιότερες μελέτες είχαν δείξει ότι ευεργετικά δρουν ορισμένα τρόφιμα ή μεμονωμένα θρεπτικά συστατικά (π.χ. σελήνιο, λυκοπένιο).
Ωστόσο οι νεότερες έρευνες δεν το επιβεβαιώνουν.
Αυτό που δείχνουν είναι πως προστατευτική είναι η ακολούθηση μιας συνολικά υγιεινής, μεσογειακής διατροφής (καθημερινά λαχανικά, φρούτα, πολλά όσπρια και ψάρια, δημητριακά ολικής αλέσεως, λογικές ποσότητες αλκοόλ, ελαιολάδου, ξηρών καρπών, λιγοστό αλάτι και γλυκά).
Η διατροφή αυτή, σε συνδυασμό με συστηματική άσκηση, είναι «αντίδοτο» στην παχυσαρκία.
Σχετίζεται επίσης με μειωμένο κίνδυνο καλοήθους υπερπλασίας του προστάτη και καλύτερες εκβάσεις σε περίπτωση καρκίνου.
Ο καρκίνος του προστάτη αποτελεί τον πιο συχνό καρκίνο στους άντρες και τη δεύτερη συνηθέστερη αιτία θανάτου από καρκίνο.
Ένας στους έξι άντρες θα αναπτύξει καρκίνο του προστάτη, ενώ εκείνοι που ο πατέρας ή αδελφός τους (πρώτου βαθμού συγγένεια) έχει προσβληθεί από τον καρκίνο έχουν διπλάσιες πιθανότητες.
Η σωστή αξιολόγηση του PSA
H έγκαιρη διάγνωση είναι απλή και εφικτή, αρκεί κάθε άντρας να έχει ευαισθητοποιηθεί και να ενημερωθεί σχετικά.
Για πολλά χρόνια η αξιολόγηση του ειδικού προστατικού αντιγόνου (PSA) ήταν λάθος, αφού τιμές πάνω από 4 ήταν ένδειξη καρκίνου. Γιατί το PSA απλά δεν έχει φυσιολογικές τιμές. Κατ’ αρχάς, αυξάνεται σε όλες τις παθήσεις του προστάτη, συνεπώς και στην προστατίτιδα και στην καλοήθη υπερτροφία του προστάτη. Μάλιστα, η ετήσια αύξηση μετά την ηλικία των 50 ετών μπορεί να είναι 0,25, επειδή μεγαλώνει ο προστατικός αδένας. Ένα άλλο θέμα είναι ότι το PSA μπορεί να αυξηθεί πολύ σε μικρό χρονικό διάστημα (λ.χ. από 3 σε 7 μέσα σε λίγες μέρες) εξαιτίας φλεγμονής του προστάτη, δηλαδή προστατίτιδας. Στην οξεία προστατίτιδα, μπορεί να φθάσει και σε τιμές 50 ή και πάνω από 100. Στον καρκίνο, όμως, η αύξηση του PSA είναι μικρή και σταθερή –μπορεί, λ.χ. από 3 να γίνει 4 σε διάστημα τριών μηνών και στο εξάμηνο να έχει φτάσει στο 6 έως 8.
Επειδή λοιπόν το PSA έχει διάφορα μοντέλα αυξομειώσεως, οι ειδικοί μιλούν πλέον γιατιμές αναφοράς. Ένα PSA που μέσα σε έναν χρόνο αυξάνεται σταδιακά από το 1 στο 3 μας δίνει υπόνοιες καρκίνου, αλλά αν παραμένει κάτω από 10, υποδηλώνει τοπική νόσο χωρίς μεταστάσεις. Αν, ωστόσο, δούμε σε κάποιο ασθενή τιμές αυξανόμενες στο PSA –και συνήθως πάνω από 20– τότε το πιθανότερο είναι να υπάρχουν μεταστάσεις στα οστά.
Τέλος, μόνο το PSA δεν αρκεί για να ελεγχθεί η υγεία του προστάτη. Πρέπει πάντοτε η μέτρησή του να συνοδεύεται από δακτυλική εξέταση του προστάτη από ουρολόγο.
Οι θεραπείες
Στη θεραπεία του καρκίνου του προστάτη έχουν γίνει μεγάλα βήματα προόδου, αφού τόσο η χειρουργική αντιμετώπιση έχει εξελιχθεί, όσο και η αντιμετώπιση του προχωρημένου μεταστατικού καρκίνου έχει αλλάξει ριζικά μορφή, με τα νέα φάρμακα που αντικαθιστούν τη χημειοθεραπεία και αντιμετωπίζουν τη σημαντικότερη μεταστατική εστία της νόσου, τις μεταστάσεις στα οστά.
Η επιθετικότητα του καρκίνου εξαρτάται από την εντόπισή του (σε ένα σημείο ή πολλά), την έκτασή του και την βαθμολογία κατά Gleason. Το γνωστό και ως Gleason score είναι ένα σύστημα 10 βαθμίδων που δείχνει πόσο έχουν χάσει την δομή τους τα κύτταρα του προστάτη. Όσο πιο επιθετικός είναι ο καρκίνος, τόσο πιο ασχημάτιστα (αδιαφοροποίητα) είναι τα κύτταρα και τόσο μεγαλύτερο το score.
Τιμές στο Gleason score μέχρι 4 υποδηλώνουν καρκίνο σε πρώιμο στάδιο, γεγονός που στις μεγάλες ηλικίες (πάνω από 70 έτη) συνήθως χρειάζεται μόνο παρακολούθηση, διότι ξέρουμε ότι ο καρκίνος του προστάτη σε αυτή τη μορφή και ηλικία εξελίσσεται πολύ αργά.
Τιμές στο Gleason score 5 έως 7 σημαίνουν καρκίνο ο οποίος πρέπει να αντιμετωπιστεί με ολική αφαίρεση του προστάτη (ριζική προστατεκτομή) ή ακτινοβολία (εξωτερική ή με εμφύτευση ειδικών ακτινοβολούντων «σπόρων», τη λεγόμενη βραχυθεραπεία), ενώ Gleason score από 8 έως 10 υποδηλώνει έναν ιδιαίτερα επιθετικό καρκίνο, ο οποίος –εάν δεν είναι ήδη μεταστατικός– πιθανότατα θα εξελιχθεί στους επόμενους μήνες.
Η αντιμετώπιση με φάρμακα: Mπροστά στη μεγάλη ανατροπή
Η κλασική θεραπεία του προχωρημένου καρκίνου του προστάτη είναι η ορμονοθεραπεία. Βασίζεται στη χορήγηση (με ένεση) μία φορά τον μήνα ή το τρίμηνο μιας ορμόνης η οποία μπλοκάρει την τεστοστερόνη –την ανδρική ορμόνη που είναι απαραίτητη για την εξέλιξη του καρκίνου του προστάτη.
Πολλοί ασθενείς θα ζήσουν πολλά χρόνια με την θεραπεία αυτή, η οποία ακόμη και στον μεταστατικό καρκίνο δίνει άριστα αποτελέσματα τα πρώτα περίπου 2-5 χρόνια, με πλήρη αναστροφή των μεταστάσεων. Ωστόσο, η ορμονοθεραπεία οδηγεί πολύ γρήγορα σε βαριά οστεοπόρωση και το 20% των ανδρών αυτών θα υποστούν κάποιο κάταγμα. Ένα μονοκλωνικό αντίσωμα, η δενοσουμάμπη, με επιλεκτική δράση κατά των μηχανισμών οστικής καταστροφής, μπορεί να μειώσει τα κατάγματα σπονδύλων. Η ίδια θεραπεία σε μεγαλύτερη δόση χορηγείται και στους ασθενείς με οστικές μεταστάσεις, ώστε να μην υποστούν αυτόματα κατάγματα.
Όταν οι ασθενείς παύουν να ανταποκρίνονται στην ορμονική θεραπεία, το επόμενο θεραπευτικό βήμα ήταν η χημειοθεραπεία. Η πρώτη γραμμή χημειοθεραπείας είναι το φάρμακο δοσεταξέλη και η καμπαζιταξέλη.